Zelfbeeld

Jaimie Warren

De anonieme kunstenaars van de feministische actiegroep Guerrilla Girls prikkelden ons begin jaren 80 met de vraag: Do women have to get naked to get into U.S. museums? En daaronder: Less than 3% of the artists in the Met. Museum are women, but 83% of the nudes are female. Vandaag de dag is hun claim nog steeds urgent.

Recent stelde De Wereld Draait Door een lijst samen met de zeventien meest bepalende bands en artiesten uit de muziekgeschiedenis. Met moeite werd daar op het laatste moment nog een vrouw aan toegevoegd ('Er zit nog geen vrouw in hè' 'Nee, er moet nog een vrouw in'): de degelijke maar weinig tot de verbeelding sprekende Carole King. Is de lijst een afspiegeling van de werkelijkheid of van vastgeroeste ideeën? Mannen zijn pioniers; smaakmakers. Vrouwen zijn ofwel mooie leeghoofden, ofwel seksloze vakvrouwen.

Helemaal raar is het natuurlijk niet, dat Amerikaanse musea meer mannelijke dan vrouwelijke kunstenaars in hun collectie hebben. Vrouwen staan tenslotte pas sinds kort áchter het schildersezel, voorheen lagen ze er in hun blootje vóór. Zo werd ook benadrukt in de tentoonstelling She Me, afgelopen zomer in het Stedelijk Museum Zwolle. Enerzijds waren daar vrouwenportretten te zien, tussen de 17e en 20e eeuw geschilderd door mannelijke kunstenaars. Maar de hoofdmoot van She Me werd gevormd door hedendaagse vrouwelijke kunstenaars die werken met thema's als identiteit en zelfbeeld.

Nadat de vrouw eeuwenlang door mannen is geportretteerd, bepaalt zij nu zelf wel even hoe ze wordt afgebeeld, dat was zo'n beetje de insteek van She Me. En inderdaad, het zelfportret vierde de afgelopen decennia hoogtij onder vrouwelijke kunstenaars. Cindy Sherman was met haar zelfportretten een belangrijke exponent van de conceptuele kunst; Frida Kahlo's zelfportretten leverden een bijdrage aan het surrealisme; Nan Goldin startte een revolutie met de ongepolijste manier waarop ze zichzelf en haar vrienden fotografeerde.

Afgaand op de selectie van het Stedelijk Museum Zwolle zou je echter denken dat de vrouwelijke kunstenaar niet verder kan kijken dan haar eigen spiegelbeeld. En dat terwijl de jongste generatie vrouwelijke kunstenaars het thema zelfbeeld grotendeels links laat liggen. In 2010 maakte het Nederlands Fotomuseum met Quickscan NL#01 de balans op wat betreft de jongste Nederlandse fotografen. Er zat geen zelfportret tussen, noch was zelfbeeld een thema.

De kunstenaars die het Stedelijk Museum Zwolle voor She Me selecteerden, hadden in vergelijking iets stoffigs, iets weinig urgents. En dat terwijl er wel degelijk vrouwen zijn die het zelfportret op een frisse, eigentijdse manier benaderen. Wél in Zwolle te zien was het werk van Kathe Burkhart, die geestige, naïef aandoende schilderijen maakt van Elizabeth Taylor en Richard Burton. Ze voert het ruziemakende echtpaar op als ultiem cliché van de verhouding tussen man en vrouw: zij een hoer, hij een hufter.

Iemand die het zelfportret nieuw leven in blaast, is de Amerikaanse Jaimie Warren. Zij fotografeert zichzelf in de meest hilarische, soms licht verontrustende situaties: als onderdeel van een kerststal, close-up in druipende schmink, theatraal in een sloppenwijk of terwijl ze een hotdog eet. Schaamteloos, kleurrijk, eigenzinnig. Een smaakmaker.

Husbands and wives


The Artist

Mevrouw Valentin zit aan het ontbijt. Met haar echtgenoot, die man aan de overkant van de tafel, praat ze niet meer. Hij speelt met zijn hond, zij leest de krant. Ze hebben elkaar niets te zeggen - en dat is niet alleen omdat dit een stomme film is.

George Valentin, de titelfiguur uit Michel Hazanavicius' The Artist, is voor een ander bestemd, dat weet de toeschouwer allang. Nog voordat mevrouw Valentin in beeld komt, hebben we namelijk al kennisgemaakt met starlet Peppy Miller, die even opgeruimd is als haar naam doet vermoeden.

Maar er mag dan een vonk zijn overgesprongen tussen George en Peppy, vooralsnog zit hij aan het ontbijt met zijn vrouw, dag na dag zonder een woord te zeggen. Ze heeft zelfs haar krant opengeslagen om zijn kop maar niet te hoeven zien. Het blijkt zinloos want haar man, superster van de stomme film, staat namelijk ook in de krant.

Op het witte doek kent de liefde slechts twee varianten. De eerste variatie is die van de ware liefde. Dat klinkt eenvoudiger dan het is, die ware liefde, want de geliefden in kwestie moeten allerlei obstakels overwinnen voordat ze samen kunnen zijn: klassenverschillen, geldzorgen, een zekere boze stiefmoeder. Laten we dit de Romeo-en-Julia-variant noemen. De tweede variant is die van de verwoestende liefde. Nu zijn het geen elementen van buitenaf die het onze geliefden moeilijk maken - het zijn de geliefden zelf. Na een jarenlang samenzijn rest hun niets meer dan frustratie, bitterheid en ongebreidelde haat. Voor deze variant staan George en Martha symbool, de groteske echtelieden uit Who's Afraid of Virginia Woolf?

Toch zijn er ook uitzonderingen. In Mr. and Mrs. Smith, een van Hitchcocks zeldzame komedies, hanteert het echtpaar uit de titel een eenvoudige regel om hun huwelijke gezond te houden. Hebben ze ruzie, dan mag geen van hen de kamer verlaten totdat hun onenigheid uitgepraat is. Dat uitpraten kan uren, soms dagen duren. Maar werken doet het. In de films van Woody Allen gebeurt het tegenovergestelde. De hoofdpersoon (vaak een man, soms een vrouw) heeft de ideale relatie. Toch zou hij het liefst vluchten, bij voorkeur in de armen van een ander. Typisch geval van "bij de buren is het gras groener" natuurlijk, en aan het einde van de film komt de protagonist dan ook altijd weer met hangende pootjes thuis. Zo ook Sydney Pollack in Allens Husbands and Wives, die na een avontuur met een jongere vrouw terugkeert bij zijn stijve echtgenote. Niet dat ze gelukkig zijn. En seks hebben ze ook niet meer. Maar uiteindelijk verkiezen ze stabiliteit boven hoge pieken en diepe dalen. 'Hey,' zegt hij, 'whatever works.'

Ochtend in huize Valentin. De camera kijkt met mevrouw Valentin mee terwijl ze de krant leest. Met een sullige blik staart haar charmeur van een echtgenoot ons vanaf de pagina aan. We weten precies hoe de vrouw des huizes over haar man denkt als we zien dat ze een snor op zijn foto getekend heeft. Regisseur Hazanavicius hoeft er geen woorden aan vuil te maken: mevrouw Valentin háát haar man. Later zien we hoe ze ook 's avonds snorren op zijn portretten tekent, in een luie stoel bij het haardvuur. Ze kijkt niet eens op als hij eindelijk thuiskomt. Mooi hoe Hazanavicius haar onvrede met zo'n eenvoudige ingreep weet te verbeelden.

De eindejaarslijstjes vlogen je de afgelopen weken om de oren: in kranten, op blogs, op Facebook en op tv werd het allerbeste van 2011 teruggebracht tot keurige, en volslagen subjectieve, lijstjes. Ook ik deed een duit in het zakje, of beter gezegd: drie duiten.
Op de site van Schokkend Nieuws vind je mijn Top 3 met beste genrefilms van 2011. Mijn Tip van Basje op de website van Filmtheater De Fabriek is deze maand gewijd aan mijn Top 15 met beste films die aldaar te zien waren. En op mijn blog Basje's Kino Korner ten slotte staat mijn algemene Top 25 met de beste films die in 2011 in de Nederlandse filmtheaters en bioscopen te zien waren (re-releases van klassiekers niet meegerekend). Inclusief korte toelichting bij de eerste vijf titels.

Ben je daar?
Ik ben er.
Zeg eens hallo.
Hallo.
Zeg nog iets, iets wat je zelf hebt bedacht. Dan weet ik dat je echt bent.
Alsof dat iets bewijzen zou.
Heb ik je verzonnen?
Nee, ik ben echt. Nou goed.

Voor #6 van Tijdschrift Ei schreef ik het mini-verhaal Hallo. Ook met foto van mij. Lees hier verder.

Klink anders

Ik snap het heus wel. Ik snap heus wel dat vrouwen

a. een achterstand in te halen hebben (Onze overgrootmoeders hadden het te druk met baren en het vrezen van God om zich met wetenschap, kunst of schaken bezig te houden.)

en

b. in vergelijking met mannen minder vaak pionierswerk verrichten. (Tot nu toe dan, hé. Want die tijden breken nog wel aan, dat vrouwen ineens met allerlei technische snufjes, baanbrekende politieke ideeën of radicaal vernieuwende kunststromingen aan komen zetten. En dat mannen die dan een beetje zielig gaan na zitten doen.)

Maar dan nog. Dan nog vind ik dat Wij Vrouwen er bekaaid afkomen in de lijst die De Wereld Draait Door onder de noemer "Klink anders" samenstelde, met daarin de zeventien meest grensverleggende artiesten en bands uit de muziekgeschiedenis.

'Zal ik je wat vertellen?' zei Matthijs van Nieuwkerk de dag voordat de definitieve lijst werd gepresenteerd. 'Er staat geen vrouw in de lijst.' O ja, er moest ook nog een vrouw in. Het werd Carole King. Carole King!

De lijst werd oorspronkelijk samengesteld door de redactie van DWDD. In de daaropvolgende weken werd deze bijgeschaafd door BN'ers met enige verstand van zaken. In de uiteindelijke "Klink anders"-lijst staan zestien kerels en bands die eigenzinnig, vernieuwend en spraakmakend zijn gebleken. Zestien kerels en bands die tegen de stroom in zwommen, die hun eigen regels schreven om ze vervolgens zelf te overtreden. Zestien kerels en bands die revoluties ontketenden, niet alleen muzikaal gezien maar ook op het gebied van performance, ideologie, imago, videoclips, suggestieve heupbewegingen.

En wij vrouwen? Wij krijgen Carole King, duffe Carole King. Dat ze een vakvrouw is, staat buiten kijf. Maar bekwaamheid maakt nog niet de ster, laat staan dat ze een revolutie ontketent. King mag dan kwaliteitsliedjes hebben geschreven die wereldhits werden, wie vertelt me hoe ze eruitziet?

Ik snap heus wel dat

a. Leo Blokhuis degene was die voor Carole King koos en dat verder helemaal niemand vindt dat zij in een lijst thuishoort waarin ook Elvis Presley, David Bowie en James Brown opgenomen zijn

en

b. het DWDD vooral om het leuke item te doen was, dat ze met hun ranking niet de muziekgeschiedenis in kaart wilden brengen maar een leuke discussie dachten te forceren, op kantoor bijvoorbeeld, of aan de kerstdis.

Maar dan nog. Dan nog is het verdrietig dat niet één BN'er de naam van Kate Bush noemde. Die van Nina Simon, Aretha Franklin, Nico, Jodie Mitchell, Nina Hagen, Janis Joplin, Patti Smith, Dusty Springfield, Joan Jett. Want ze zijn er wel, die eigenzinnige vrouwelijke muzikanten die tot de top van hun genre behoren of hun eigen genre maar uitvonden, omdat geen hokje groot genoeg voor ze was.

Maar niemand noemde Kate Bush. Waarom noemde niemand Kate Bush?

p.s.

De volledige "Klink anders"-lijst van De Wereld Draait Door: Kraftwerk - Michael Jackson - Elvis Presley - The Ramones - David Bowie - Bob Marley - Bob Dylan - Jimi Hendrix - Ray Charles - Chuck Berry - James Brown - Carole King - Led Zeppelin - The Rolling Stones - Prince - Little Richard - The Beatles.

Bekijk hier het filmpje van "Klink anders".

Dirrty

'"Och meisje," dacht ik. Ik wilde haar een kop warme thee en een dekentje geven.'

Christina Aguilera kenden we van radiovriendelijke popliedjes als Come on over  en What a Girl Wants toen ze in 2002 op de proppen kwam met een nieuwe single en - belangrijker - een nieuw imago. Dirrty heette de schreeuwerige maar aanstekelijke track die ze met rapper Redman had opgenomen - en dirrty was ook haar nieuwe look. In de bijbehorende videoclip draagt ze leren chaps over een minuscule bikini.

Toch zijn het vooral de danspasjes en lyrics die van Aguilera zo'n vies meisje maken. Haar kontje trilt, haar borsten schudden, haar heupen schokken, de camera zoomt in terwijl haar benen opengaan. I need that *uh* to get me off / Sweat until my clothes come off.

Ik vond het smakeloos en fascinerend tegelijk. Ik verachtte Aguilera maar kon mijn ogen niet afhouden van dat kontje met die X erop. Toen hoorde ik hoe actrice Anousha Nzume op de clip reageerde:  '"Och meisje," dacht ik. Ik wilde haar een kop warme thee en een dekentje geven.'

Zo had ik het niet bekeken. Nzume zag dezelfde wanhoop die ik had gezien maar in plaats van verachting voelde ze medelijden. 'Och meisje.'

Aguilera weet niet meer te shockeren, daar hebben we nieuwe schaars geklede en grofgebekte dames voor. Ik ben er nog steeds geen liefhebber van, van de Shakira's en Beyoncés die ooit beweerden zich bewust niet te bloot te kleden en die toch steeds minder kleren aan hebben, van diezelfde Beyoncé die misschien niet zingt over hoe hitsig ze is en juist over hoe sterk vrouwen wel niet zijn maar die zich daarbij op haar begeerlijkheid beroept, iets wat doet vermoeden dat het niet de "meisjes" zijn die de wereld in hun macht hebben (Who run the world / Girls) maar slechts vrouwen die jong en aantrekkelijk zijn.

In NRC Handelsblad schreef Saul van Stapele laatst over de sexploitation van Rihanna: '"Je moet nog meer over seks zingen, Rihanna," zeiden de mannen in de opnamestudio. En dat deed ze moedig, zonder dat ze een moment klinkt alsof ze het meent. Het is slaapverwekkend, kil, en bedacht.'

Van Stapeles stuk brengt me de opmerking van Nzume in herinnering. Zoals zij Aguilera destijds afschilderde als slachtoffer, zo wordt Rihanna hier weggezet als willoze speelbal. Ditmaal heb ik er mijn bedenkingen bij. Ik vind het jammer dat popidolen als Rihanna seks verkopen onder het mom van emancipatie - sterker nog, ik neem het ze kwalijk. Maar beweren dat zij niet bewust voor haar imago kiest, is smakelozer dan NASTY op je kont zetten.