Afgelopen weekend hield de Rijksacademie haar jaarlijkse “open dagen”. Ik toog er naartoe, met twee vriendinnen en drie katers.
Vreemd toch, waar het gaat om acteurs, regisseurs of de titel van een vergeten film uit 1983, verricht mijn geheugen uitstekend werk. Heb ik de naam van een kunstenaar te onthouden, dan laat mijn brein me in de steek. Afgelopen zaterdag gleed mijn blik langs de naamkaartjes bij de ateliers maar mijn kater en ik registreerden slechts een land. De Turk, die vond ik goed. Stapte je in zijn volgestouwde atelier, dan stapte je in een heel eigen universum. Kater, intelligentie of geduld stonden een werkelijk begrip van dat universum in de weg. Het deed er niet toe: brein registreerde dat het klopte. Enorme foto’s, met potlood getekende kopieën van diezelfde foto’s, een paspoort, de motorkap van een auto – de Turkse kunstenaar schiep een raadsel waarvan de oplossing op het puntje van mijn tong ligt.
Maar de stroom publiek slokte me alweer op en ik werd meegevoerd naar een volgend atelier. Het was warm, daar op de Rijksacademie. Kleine kacheltjes gloeiden vastberaden in de smalle gangen maar legden het af tegen de lichaamswarmte van de grote massa kunstliefhebbers. De stroom publiek voerde mij en mijn vriendinnen langs ex-Rietveldgenoten, oude bekenden, voormalige stadgenoten uit Zaandam. Wegens een ooginfectie droeg ik mijn bril in plaats van mijn lenzen, mijn haar klitte samen in een elastiekloze knot en op mijn lippen waren de paarse sporen te zien van de wijn die ik de nacht ervoor had gedronken. ‘Die Basje is er niet op vooruit gegaan,’ zouden ze zeggen. Ik wipte de kraag van mijn faux bontjasje omhoog en verstopte mijn gezicht.
De Fin, die vond ik goed. De Fin liet een korte film zien. Expliciete beelden stond er bij de ingang van zijn atelier. ‘Score!’ zei ik tegen mijn vriendinnen. Die expliciete beelden, dat waren tieten en bloed. Wat naar ik aanneem de Fin zelf was, sloeg met een hamer op zijn eigen voet en stond even later beteuterd naar het bloederige restant te kijken. Een halfnaakte vrouw duwde haar enorme borsten in het gezicht van de kunstenaar. Die weigerde halfslachtig; kermde met gefronste wenkbrauwen terwijl zijn hand een van de borsten zocht. En deze knipoog naar zelfmedelijden was nog duidelijker zichtbaar in de scène waarin de Fin zichzelf verwondde. Bloed spoot de hele kamer onder en de kunstenaar zei keer op keer: ‘No, oh no, no, no, oh no.’ De korte film toonde zelfspot, ironie,absurdisme, authenticiteit en flauwekul, en het was dan ook onmogelijk om niet hardop te lachen. Toch steeg er in het atelier geen constant gebulder op. Sterker nog: mijn vriendinnen en ik waren de enigen die lachten.
In de kantine dronken we karnemelk en thee. Mijn vriendin, ook kunstenaar, mijmerde over hoe het zou zijn om een atelier op de Rijks te hebben. En zou het ook niet iets voor mij zijn om toelating te doen? Ik antwoordde van niet. Ik antwoordde dat ik inmiddels teveel voldoening haal uit het verdienen van mijn eigen geld. Idioot natuurlijk. Idioot om niet te willen kiezen voor de tijd, de ruimte en het geld om je kunstenaarschap volledig te ontplooien. Toch voel ik een bijna fysieke weerstand tegen het leven op geld dat je niet zelf verdiend heb. Het is geen morele kwestie, geen principiële overtuiging, geen levenswijze. Ik kan niet anders dan denken dat het de drang is om zelfstandig te zijn, om onafhankelijk te zijn. Maar ik kan het mis hebben. Misschien is het de angst om te falen. Om alle mogelijkheden tot je beschikking te hebben om een fantastisch kunstenaar te worden en dan te falen. Om geen fantastisch kunstenaar te worden. Om niets te hebben om de schuld op af te schuiven.